Hipoglikemia - objawy, pierwsza pomoc i przyczyny

Drżenie rąk, zimny pot, nagły głód albo trudność ze skupieniem mogą oznaczać, że stężenie glukozy we krwi spadło zbyt nisko. W artykule wyjaśniam, czym jest hipoglikemia, skąd się bierze, jak rozpoznać jej pierwsze objawy i co zrobić krok po kroku, aby bezpiecznie podnieść poziom cukru. Pokazuję też, kiedy domowe działanie nie wystarczy i potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Po czym rozpoznać hipoglikemię

Hipoglikemia oznacza zbyt niskie stężenie glukozy we krwi. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego poziom 70 mg/dl lub mniej jest wartością alarmową, przy której trzeba zareagować, nawet jeśli objawy nie są jeszcze wyraźne. Za klinicznie istotny spadek uznaje się wartość poniżej 54 mg/dl, czyli 3,0 mmol/l.

Pierwsze sygnały zwykle pojawiają się szybko. Należą do nich drżenie rąk, potliwość, kołatanie serca, bladość, niepokój, rozdrażnienie i silny głód. Może wystąpić także mrowienie ust, osłabienie, zawroty głowy albo nagła senność.

Gdy glukozy zaczyna brakować mózgowi, objawy stają się poważniejsze. Pojawiają się zaburzenia widzenia, dezorientacja, bełkotliwa mowa, problemy z chodzeniem, a w ciężkich przypadkach drgawki i utrata przytomności. Zdarza się też, że symptomy występują przy wyższej wartości, jeśli glikemia szybko spada. Dlatego liczy się nie tylko pojedynczy wynik, ale również tempo jego zmiany.

Dlaczego dochodzi do spadku glukozy

U osób z cukrzycą najczęstszą przyczyną jest działanie insuliny lub niektórych leków obniżających glikemię, które okazuje się zbyt silne w stosunku do ilości zjedzonego jedzenia. Problem może pojawić się po przyjęciu zwykłej dawki leku, jeśli posiłek został pominięty, opóźniony albo był znacznie mniejszy niż zwykle.

• Wysiłek fizyczny zwiększa zużycie glukozy, zwłaszcza gdy nie został uwzględniony w planie leczenia.
• Alkohol, szczególnie wypity bez jedzenia, utrudnia wątrobie uwalnianie glukozy do krwi.
• Choroby nerek lub wątroby mogą zmieniać sposób działania leków i metabolizowania glukozy.
• Błąd w dawkowaniu insuliny lub leku może doprowadzić do gwałtownego spadku.
• Powtarzające się epizody mogą osłabiać odczuwanie objawów ostrzegawczych.

U osoby bez cukrzycy hipoglikemia występuje rzadziej i nie powinna być automatycznie tłumaczona długą przerwą między posiłkami. Możliwe są między innymi zaburzenia hormonalne, choroby wątroby lub nerek, niedożywienie, działanie leków oraz rzadka nadprodukcja insuliny. Jeśli takie sytuacje się powtarzają, potrzebna jest diagnostyka lekarska, a nie tylko zmiana diety.

Nie każdy gorszy moment po jedzeniu oznacza rzeczywisty spadek cukru. Przy tak zwanej hipoglikemii reaktywnej objawy mogą wystąpić po posiłku, ale ich przyczynę trzeba potwierdzić pomiarem i oceną całej sytuacji. Ja zachęcam, aby zapisać godzinę, wynik, posiłek, aktywność i przyjęte leki, bo taki dzienniczek często pokazuje schemat niewidoczny na pierwszy rzut oka.

Co zrobić przy pierwszych objawach

Jeśli osoba jest przytomna i może bezpiecznie połykać, należy podać około 15 g szybko działających węglowodanów. Mogą to być tabletki glukozy zgodnie z dawką podaną na opakowaniu, żel glukozowy, sok owocowy albo zwykły słodzony napój. Napój typu light nie zadziała, ponieważ nie zawiera wystarczającej ilości cukru.

1. Przerwij wysiłek i usiądź w bezpiecznym miejscu.
2. Jeśli możesz, zmierz glikemię, ale nie opóźniaj działania przy typowych objawach i braku możliwości szybkiego pomiaru.
3. Przyjmij około 15 g glukozy lub innych prostych węglowodanów.
4. Odczekaj 15 minut i ponownie sprawdź poziom cukru.
5. Jeśli wynik nadal jest niski albo objawy nie ustąpiły, powtórz porcję.
6. Po poprawie zjedz posiłek lub przekąskę zawierającą węglowodany, zwłaszcza gdy do kolejnego posiłku zostało dużo czasu.

Czekolada, baton z dużą ilością tłuszczu albo kanapka nie są najlepszym pierwszym wyborem. Tłuszcz spowalnia opróżnianie żołądka, więc cukier może podnieść się zbyt późno. Najpierw liczy się szybka glukoza, a dopiero później bardziej sycące jedzenie, które pomaga utrzymać wynik.

Nie koryguję samodzielnie dawki insuliny na podstawie jednego epizodu. Poziom leku może wymagać zmiany, ale powinno się to odbywać zgodnie z ustalonym planem diabetologicznym. Zbyt duża redukcja leczenia z obawy przed kolejnym spadkiem może z kolei prowadzić do utrzymującej się hiperglikemii.

Kiedy potrzebna jest pomoc drugiej osoby

Ciężka hipoglikemia to sytuacja, w której chory nie potrafi samodzielnie przyjąć cukru i potrzebuje pomocy. Może być splątany, mieć drgawki, nie reagować na głos albo stracić przytomność. Wtedy nie próbuję wkładać mu do ust cukru, soku ani tabletek, ponieważ istnieje ryzyko zadławienia.

Trzeba ułożyć nieprzytomną osobę w pozycji bezpiecznej, sprawdzić oddech i zadzwonić pod numer 112. Jeśli dostępny jest glukagon i opiekun wie, jak go podać, należy zastosować go zgodnie z instrukcją. Gdy chory nie odzyskuje prawidłowego kontaktu, pomoc ratowników jest konieczna niezależnie od wcześniejszych pomiarów.

Rodzina, partner lub opiekun osoby leczonej insuliną powinni wiedzieć, gdzie znajduje się glukagon i jak go użyć. To nie jest przesadna ostrożność. Przy zaburzeniach świadomości chory może nie być w stanie sam powiedzieć, co przyjmuje ani czego potrzebuje.

Jak ograniczyć kolejne epizody

Największą różnicę robi wychwycenie powtarzającego się schematu. Zapisuj godziny leków, posiłków, ćwiczeń, alkoholu i pomiarów. Szczególnie ważne są spadki w nocy, po wysiłku oraz po zmianie dawki leku, bo mogą wymagać korekty całego planu terapii.

• Noś przy sobie tabletki glukozy lub mały słodzony napój.
• Nie pomijaj posiłków po przyjęciu leków, jeśli plan leczenia zakłada ich związek z jedzeniem.
• Przed nietypowym wysiłkiem omów z zespołem diabetologicznym sposób kontroli glikemii.
• Nie pij alkoholu na pusty żołądek.
• Rozważ system CGM, czyli ciągłe monitorowanie glukozy, jeśli spadki są częste lub nie czujesz ich objawów.
• Poinformuj bliskich, nauczycieli albo współpracowników, jak wygląda Twoja pomoc w nagłej sytuacji.

Powtarzające się spadki mogą prowadzić do tak zwanej nieświadomości hipoglikemii. Organizm przestaje wtedy wysyłać wyraźne sygnały ostrzegawcze, przez co niebezpieczny wynik może pojawić się bez drżenia czy potliwości. Częste epizody nie są czymś, do czego trzeba się przyzwyczaić, tylko powodem do konsultacji i przeglądu leczenia.

Do lekarza powinny zgłosić się również osoby bez rozpoznanej cukrzycy, jeśli mają nawracające osłabienie, poty, kołatanie serca, splątanie albo wyniki poniżej normy. Szczególnej uwagi wymagają omdlenia, spadki po alkoholu, objawy po zmianie leków i problemy pojawiające się po każdym większym wysiłku.

Co zapamiętać przed kolejnym pomiarem

Najprostsza zasada brzmi: przytomna osoba, która może połykać, potrzebuje szybkich węglowodanów, kontroli po 15 minutach i późniejszego posiłku. Osoba nieprzytomna potrzebuje pozycji bezpiecznej, ewentualnie glukagonu podanego przez przeszkoloną osobę oraz wezwania pomocy.

Jednorazowy spadek może wynikać z konkretnego błędu, ale nawracająca hipoglikemia zwykle mówi coś ważnego o leczeniu, odżywianiu, aktywności albo stanie zdrowia. Nie bagatelizuję jej i nie próbuję naprawiać problemu samym cukierkiem, bo trwała poprawa wymaga znalezienia przyczyny.